سوال: [546] شخصی یک قطعه زمین آبی خود را وقف حضرت امام حسین¬(ع) قرار می¬دهد و صیغه وقف خوانده میشود و قرار می¬شود که در زمین هر چیزی کاشته شد، همان حاصل مصرف دهه محرم شود.
تا وقتی که خود شخص در قید حیات بوده نذر را ادا می¬کند اما بعد از فوت شخص، این نذر انجام نمی¬شود و به طور کلی فراموش می¬شود، این وقف از نظر شرعی چه حکمی پیدا میکند؟
جواب: باید بر طبق وقف عمل شود و تصرف در آن زمین، در غیر مورد وقف شرعاً جواز نداشته و حرام است، در صورت غصب، غاصب ضامن اجرت المثل می¬باشد.
سوال: [547] گاهی در زمین¬های وقفی که پس از درگذشت واقف در اختیار اشخاص دیگر قرار می¬گیرند اطراف زمین وقفی درختان مثمر و غیر مثمر غرس می¬کنند، که از آنها برای مصارف شخصی خود استفاده می¬کنند. از نظر حضرت عالی حکم این مسئله چیست؟
جواب: شرعاً جواز ندارد، مگر این که با اجازه متولی وقف غرس اشجار صورت گرفته باشند و اجرت آن را در مورد وقف مصرف کنند.
سوال: [548] شخصی در هنگام موت، اموالش را به برادران زنش هبه می¬کند تا قضای روزه و نماز او را بجا آورند، یک مقدار از زمین خود را به یک حسینیه مشخص وقف می¬کند، قبض هم صورت می¬گیرد، بعداً فرزندانش می¬گویند که پدرم به ما گفته بود این وقف در حسینیه¬ی مذکور، تا وقتی که شما حسینیه جدید را احداث نکرده¬اید اعتبار دارد؛ امّا وقتی که حسینیه جدید را ساختید وقف آن مکان باشد. حال حسینیه جدید ساخته شده و در¬آمد زمین¬های موقوفه را به حسینیه اول نمی¬دهند، وصی هم قدرت و توانایی ندارد، آیا وصی برئی الذمه موصّی می¬شود یا نه؟ تکلیف وصی چیست؟
جواب: در فرض سؤال، فرزندان آن شخص حق مخالفت ندارند، باید طبق وقف عمل نمایند، وصی ولو بالاجبار هم که شده، باید به وصیت عمل نماید و ورثه¬های واقف حق تخلف ندارند.
سوال: [549] شخصی زمین خود را به فرزندان ذکور خود، نسل به نسل به لفظ «وقفت و حبست الی انقراض عالم» وقف نموده است.
این شخص علاوه بر دو پسر دارای سه نواسه از پسری و دو نواسه از پسر دیگرش میباشد، با این وجود، آیا زمین¬ها به طور مساوی بین دو پسر واقف تقسیم می¬شود یا این که نواسه¬های واقف هم از همان ابتدا در تقسیم زمین شریک هستند؟
جواب: اگر قرینه وجود ندارد که اول زمین موقوفه بین پسران تقسیم شود در این صورت تمام فرزندان ذکور و اولاد ذکورشان به طور مساوی حق استفاده از زمین موقوفه را دارند.
سوال: [550]
1ـ آیا در وقف خاص واقف میتواند برای موقوف علیه شرط کند؟ مثلاً عمرو یک خانه را به زید وقف می¬کند به این شرط که زید این خانه را در امر آموزش قرآن کریم و تاسیس دارالقرآن استفاده نماید.
آیا چنین شرطی در وقف خاص امکان دارد، یا فقط در وقف عام میشود چنین شرطی گذاشت؟
2ـ آیا در وقف خاص علاوه بر جاری کردن صیغه وقف و به قبض رساندن موقوفه، ثبت رسمی وقف و اخذ وقفنامه رسمی نیز از شروط تحقق وقف می¬باشد؟ یا با جاری کردن صیغه وقف و نوشتن وقفنامه و مفاد آن در یک برگه معمولی که فی الواقع وقفنامه عادی محسوب می¬شود نیز وقف محقق شده است؟
3ـ آیا کسی که وقفنامه عادی در دست دارد، واقف می¬تواند به وقف رجوع کرده و موقوفه را از تصرف او خارج نماید؟
جواب: در فرض سؤال چنین شرطی در هر وقفی اشکال ندارد، اگر موقوف علیه این شرط را قبول کند، باید طبق نظر واقف عمل نماید؛ در فرض سؤال اگر وقف نامه رسمی هم ننویسد وقف صحیح است و بعد از وقف، واقف نمیتواند پشیمان شود و عین موقوفه را پس بگیرد؛ چون انکار بعد از اقرار به وقف، نافذ وصحیح نمی¬باشد.
سوال: [551] گاهی خلبان هواپیما، راننده اتوبوس و… به دلیل نقص وسیله نقلیه و مانند آن خود را در وضعیتی می¬بیند که ناچار است برای حفظ جان مسافران، عملی انجام دهد که خود این عمل موجب تلف یا صدمه بدنی به افراد داخل یا خارج از وسیله نقلیه می¬گردد. به عنوان مثال هرگاه در اثر نقص فنی ایجاد شده در وسیله نقلیه، بریک (ترمز) اتوبوسی از کار بیفتد و راننده مجبور باشد برای جلوگیری از سقوط به دره و برای نجات جان مسافران، اتوبوس را به کوه یا کامیون روبرویی بکوبد، با فرض این که تنها راه دفع خطر از مسافران، انجام عمل مزبور باشد، صدمات ناشی از انجام عمل مزبور به مراتب کمتر از عدم انجام آن باشد، مستدعی است بفرمایید:
1 ـ آیا خلبان یا راننده ضامن دیه افراد آسیب دیده ـ اعم از افراد داخل یا خارج وسیله نقلیه ـ می¬باشد؟ یا خیر.
2 ـ در صورتی که خلبان و راننده، مسئولیتی نداشته باشد، آیا از بیت المال می¬توان دیه مصدومین را پرداخت کرد؟
3 ـ آیا در فرض فوق، بین صورتی که قرار گرفتن در وضعیت اضطراری ناشی از قصور و تقصیر خلبان یا راننده باشد، با صورتی که وضعیت اضطراری به صورت کاملاً اتفاقی به وجود آمده باشد (مثل این که علی رغم کنترل کامل وسیله نقلیه قبل از حرکت، ناگهان در حین حرکت وسیله دچار نقص فنی شود) وجود دارد؟ یا خیر.
جواب:
1ـ در فرض سوال، راننده یا خلبان ضامن دیه است.
2ـ قتل خطائی است، اگر قتل به اقرار ثابت شود دیه به عهده قاتل است و اگر به بیّنه ثابت شود دیه به عهده عاقله است.
3ـ بله بین قصور و تقصیر در فرض سوال فرق است به این معنا که قتل عن تقصیر قتل شبه عمد و قتل قصوری حکم قتل خطأ را دارد.
شرایط مال موقوفه
سوال: [552] پدرم وصیت کرده است که فرزندانش مبالغی را از جانب ایشان وقف نمایند و همه فرزندان موضوع را پذیرفته¬اند آیا ما می¬توانیم با توجه به مشکلات مالی مان مبلغ مورد نظر را طی پنج سال پرداخت نماییم؟
جواب: در فرض سؤال وقف پول باطل است، ولی اگر وصیت کرده باشد که فلان مبلغ را برای فلان جا بدهید و این مبلغ اضافه بر ثلث اموالش نباشد، باید فوراً وصیت را انجام دهید و پول را در مورد وصیت برسانید.
سوال: [553]
1 ـ آیا وقف پول، اسناد تجاری و بهادار جایز است؟
2 ـ در صورتی که واقف مبلغی پول را وقف کند به این صورت که از این پول در بانک به صورت سپرده بلند مدت استفاده شود و یا در اختیار شرکت هایی قرار گیرد که با آن کار کنند و سود حاصل در راه خیر مصرف شود و یا مبلغی به عنوان قرض الحسنه وقف شود که افراد وام گرفته و بعد از مدتی برگردانند، آیا چنین وقفی جایز است؟
3 ـ برخی از بانک¬ها سکه و زیورآلات ساخته شده از طلا را به عنوان گرو می¬گیرند (عین آن طلا نگهداری می¬شود) و در ازای آن مبلغی را به عنوان وام می¬پردازند، آیا وقف این سکه و زیورآلات برای استفاده به این صورت جایز است؟
جواب: وقف پول برای تزیین و اسناد تجاری و بهادار چناچه با ابقای عین قابل انتفاع باشد جائزاند؛ وقف پول برای معامله جائز نیست چون عین موقوفه از بین می¬رود.
همچنین وقف پول برای سپرده بلند مدت و قرار داد آن در اختیار شرکت و یا برای قرض الحسنه جائز نیست؛ به دلیل این که حبس العین و تسبیل المنفعة بر آن منطبق نمی¬شود و آن پول که عین موقوفه است از بین می¬رود و عوض آن وقف نیست و در قرض الحسنه اشکال دیگر نیز است که چناچه وام گیرنده در موعد مقرر وام را برنگرداند، بانک وقف را عوض وام می¬گیرد، بناءاً عین وقف از بین می¬رود و این کار جایز نیست.
لزوم حفظ و نگهداری موقوفه
سوال: [554] با عنایت به لزوم انجام طرح¬های بازگشایی معابر و نوسازی شهری توسط شهرداری، چنانچه ملک وقفی در مسیر طرح باشد و نظر واقف چیزی خارج از پروژه در حال اجرای شهرداری که منافع عمومی در گرو اجرای این طرح میباشد بوده باشد، چه راهکاری برای اجرای طرح وجود دارد؟
جواب: در حال اختیار تغییر وقف جواز ندارد؛ ولی چنانچه عذر عارض شود مثل اینکه موقوفه در طرح قرار گیرد در این صورت طرح اجرا و قیمت موقوفه در مورد وقف مصرف می¬شود.
سوال: [555] با توجه به این که بسیاری از کتب وقفی در بازار به طور آزاد خرید و فروش می¬شوند و اثری از وقف و واقف و متولّی و محل استفاده وقف موجود نیست و بیم افتادن آثار به دست اجانب و کفّار نیز وجود دارد، خرید و نگهداری این آثار جهت استفاده¬ی محققین حوزوی و دانشگاهی در کتابخانه تخصصی چه صورت دارد؟
جواب: در فرض سوال جائز بلکه راجح است.
تغییر کاربری موقوفه
سوال: [556] اگر موقوفه¬ای در حال و آینده مطابق نیّت واقف نیازی به استفاده از آن نباشد آیا می¬توان آن را جهت سایر کارهای عام¬المنفعه، تغییر کاربری داد؟
اگر قابل استفاده برای کار عام¬المنفعة دیگر نباشد آیا می¬شود آن را فروخته و با پول آن مکان دیگری خریده و از آن در جهت کارهای عام¬المنفعه استفاده کرد؟ یا خیر.
جواب: اگر موقوفه¬ی در مورد وقف قابل استفاده نباشد، با اجازه واقف و یا متولی وقف آن را در مورد که اقرب به مورد وقف است مصرف کنند.
سوال: [557] در زمانهای خیلی دور توسط آقای آیت ا… سید حیدر نجفی شمشیری، حسینیه¬ای (تکیه خانه به همراه چند اتاق به عنوان حوزه علمیه) احداث شده است. در شرائط فعلی ساختمان به کلی نابود شده است زمین در جای خوبی واقع نشده (زیر جوی آب است) و همیشه در معرض آسیب و همچنین راه مناسبی برای رسیدن به این حسینیه وجود ندارد. آیا جائز است که زمین مذکور را که وقف است برای حسینیه، بفروشند و با پول آن، در جای مناسبتر یک حسینیه و حوزه علمیه احداث نمایند؟ یا خیر.
جواب: اگر آن زمین برای مورد وقف قابل استفاده نباشد فروش آن اشکالی ندارد و می¬توانید با پول آن در جای مناسب، زمین برای بناء حسینیه و مدرسه خریداری نمائید.
سوال: [558] من یک جلد قرآن دارم که خط آن ریز است، آیا میتوانم آن را با یکی از قرآنهای موجود در امامزاده عوض کنم؟
جواب: نمیتوانید. چون قرآن امام زادهها وقفی است؛ لذا تبدیل قرآن دیگر با آنها جایز نیست.
