در دو مورد معاملۀ نسیه، ربا میباشد (در برخی بنابر فتویٰ و در برخی بنابر احتیاط واجب):
مورد اوّل از ربا در معاملۀ نسیه
مسأله 40. در معاملۀ نسیهای که دو طرف معامله «کالای وزنی یا پیمانهای» میباشد (معامله به صورت فروش کالای وزنی یا پیمانهای در مقابل کالای وزنی یا پیمانهای دیگر به صورت نسیه انجام میشود)، چنانچه کالاهای دو طرف معامله، «همجنس» باشند، معامله بنابر فتویٰ ربا است؛
البتّه، اگر کالاهای دو طرف معامله، همجنس نباشند نیز، معامله بنابر احتیاط واجب ربا میباشد.[1]
به عنوان نمونه، چند مثال ذکر میشود:
– فروش «100 کیلوگرم ربّ گوجه فرنگی نامرغوب به صورت نقد» در مقابل «100 کیلوگرم ربّ گوجه فرنگی مرغوب، به صورت نسیه سه ماهه» و یا فروش «20 لیتر بنزین معمولی به صورت نقد» درمقابل «20 لیتر بنزین سوپر به صورت نسیۀ پنج ماهه»، بنابر فتویٰ ربا و حرام است.
– فروش «20 کیلوگرم کشمش در مقابل 30 کیلوگرم خرمای رطب، به صورت نسیۀ سه ماهه» یا فروش«10 لیتر روغن زیتون در مقابل 50 لیتر روغن مایع آفتابگردان، به صورت نسیۀ پنج ماهه» یا فروش«30 کیلو گرم نخود در مقابل 20 کیلو گرم برنج به صورت نسیۀ دو ماهه»، بنابر احتیاط واجب ربا و حرام میباشد.
مسأله 41. در ربا بودن معامله با شرایطی که در مسألۀ قبل ذکر شد، تفاوت در ویژگیهای جنس، نقشی ندارد و لازم نیست یکی مرغوب و دیگری نامرغوب باشد. بنابراین، مثالهای ذیل بنابر فتویٰ یا احتیاط واجب ربا است:
– چنانچه فردی از روی ارفاق «100 کیلوگرم گندم مرغوب به صورت نقد» را در مقابل «100 کیلوگرم گندم مرغوب به صورت نسیۀ سه ماهه» بفروشد یا «20 لیتر بنزین معمولی به صورت نقد» را از روی ارفاق در مقابل «20 لیتر بنزین معمولی به صورت نسیه پنج ماهه» بفروشد، هرچند وزن یا پیمانه در دو طرف یکسان است، امّا باز هم ربا و حرام میباشد.[2]
– اگر «100 کیلوگرم گندم به صورت نقد» را در مقابل «100 کیلوگرم برنج به صورت نسیۀ شش ماهه» بفروشد، یا «20 کیلوگرم رب گوجه فرنگی به صورت نقد» را در مقابل «20 کیلوگرم ربّ انار به صورت نسیۀ دو ماهه» بفروشد، بنابر احتیاط واجب ربا و حرام است.
البتّه، اگر کالاهای دو طرف معامله، همجنس نباشند نیز، معامله بنابر احتیاط واجب ربا میباشد.[1]
به عنوان نمونه، چند مثال ذکر میشود:
– فروش «100 کیلوگرم ربّ گوجه فرنگی نامرغوب به صورت نقد» در مقابل «100 کیلوگرم ربّ گوجه فرنگی مرغوب، به صورت نسیه سه ماهه» و یا فروش «20 لیتر بنزین معمولی به صورت نقد» درمقابل «20 لیتر بنزین سوپر به صورت نسیۀ پنج ماهه»، بنابر فتویٰ ربا و حرام است.
– فروش «20 کیلوگرم کشمش در مقابل 30 کیلوگرم خرمای رطب، به صورت نسیۀ سه ماهه» یا فروش«10 لیتر روغن زیتون در مقابل 50 لیتر روغن مایع آفتابگردان، به صورت نسیۀ پنج ماهه» یا فروش«30 کیلو گرم نخود در مقابل 20 کیلو گرم برنج به صورت نسیۀ دو ماهه»، بنابر احتیاط واجب ربا و حرام میباشد.
مسأله 41. در ربا بودن معامله با شرایطی که در مسألۀ قبل ذکر شد، تفاوت در ویژگیهای جنس، نقشی ندارد و لازم نیست یکی مرغوب و دیگری نامرغوب باشد. بنابراین، مثالهای ذیل بنابر فتویٰ یا احتیاط واجب ربا است:
– چنانچه فردی از روی ارفاق «100 کیلوگرم گندم مرغوب به صورت نقد» را در مقابل «100 کیلوگرم گندم مرغوب به صورت نسیۀ سه ماهه» بفروشد یا «20 لیتر بنزین معمولی به صورت نقد» را از روی ارفاق در مقابل «20 لیتر بنزین معمولی به صورت نسیه پنج ماهه» بفروشد، هرچند وزن یا پیمانه در دو طرف یکسان است، امّا باز هم ربا و حرام میباشد.[2]
– اگر «100 کیلوگرم گندم به صورت نقد» را در مقابل «100 کیلوگرم برنج به صورت نسیۀ شش ماهه» بفروشد، یا «20 کیلوگرم رب گوجه فرنگی به صورت نقد» را در مقابل «20 کیلوگرم ربّ انار به صورت نسیۀ دو ماهه» بفروشد، بنابر احتیاط واجب ربا و حرام است.
[1]. عاملی که سبب ربا شدن این نوع معامله میشود، زمان است که زیادی حکمی به حساب میآید و لازم نیست زیادی عینی هم وجود داشته باشد.
[2]. البتّه، محقّق شدن ربا در این مثال و مثال بعد، در صورتی است که دو طرف قصد معاوضه یا فروش یا سایر معاملاتی که توضیحش در مسألۀ «45» ذکر میشود، داشته باشند؛ امّا اگر مثلاً 100 کیلو گرم گندم را به عنوان قرضالحسنه بدهد تا پس از چند ماه 100 کیلو گرم مثل آن را بدون هیچ گونه زیادی دریافت نماید، ربا محسوب نمیشود (نه ربای در معامله و نه ربای در قرض).
مورد دوّم از ربا در معاملۀ نسیه
مسأله 42. در معاملۀ نسیهای که دو طرف معامله، کالای وزنی و پیمانهای نمیباشد، مثلاً کالاهای عددی یا متری در مقابل هم خرید و فروش شده و طاق زده میشوند، با جمع شدن دو شرط، معامله بنابر احتیاط واجب ربا و حرام است:
الف. کالاهای دو طرف معامله، همجنس باشند، چه اینکه در ویژگیها متفاوت باشند یا نه؛
ب. یک طرف معامله نسبت به طرف دیگر، زیادی داشته باشد؛ چه زیادی در طرف ثمن باشد و چه در طرف مثمن، چه آن زیادی همجنس با کالای مورد معامله باشد یا از جنس دیگر باشد. بنابراین، مثلاً موارد ذیل، بنابر احتیاط واجب ربا و حرام است:
– فروش «20 متر پارچه تترون سفید» در مقابل «30 متر پارچه تترون سفید به صورت نسیۀ سه ماهه».
– فروش «10 عدد تخم مرغ به صورت نقد» در مقابل «15 عدد تخم مرغ به صورت نسیۀ دو ماهه»؛ چنانچه تخم مرغ، عددی باشد، نه وزنی.
– فروش «12 عدد دستمال کاغذی به صورت نقد» در مقابل «10 عدد دستمال کاغذی از همان جنس، به صورت نسیۀ یک ماهه».
– فروش «12 عدد استکان به صورت نقد» در مقابل «24 عدد استکان از همان جنس، به صورت نسیۀ دو ماهه».
– فروش «10 میلیون تومان پول ایرانی به صورت نقد»، در مقابل «12 میلیون پول ایرانی به صورت نسیۀ شش ماهه»؛
امّا فروش پولهای غیر همجنس در مقابل یکدیگر، مانند پول ایرانی (تومان) به پول عراقی (دینار) به زیادی و کم، هرچند یک طرف نسیه باشد، اشکال ندارد.[1]
الف. کالاهای دو طرف معامله، همجنس باشند، چه اینکه در ویژگیها متفاوت باشند یا نه؛
ب. یک طرف معامله نسبت به طرف دیگر، زیادی داشته باشد؛ چه زیادی در طرف ثمن باشد و چه در طرف مثمن، چه آن زیادی همجنس با کالای مورد معامله باشد یا از جنس دیگر باشد. بنابراین، مثلاً موارد ذیل، بنابر احتیاط واجب ربا و حرام است:
– فروش «20 متر پارچه تترون سفید» در مقابل «30 متر پارچه تترون سفید به صورت نسیۀ سه ماهه».
– فروش «10 عدد تخم مرغ به صورت نقد» در مقابل «15 عدد تخم مرغ به صورت نسیۀ دو ماهه»؛ چنانچه تخم مرغ، عددی باشد، نه وزنی.
– فروش «12 عدد دستمال کاغذی به صورت نقد» در مقابل «10 عدد دستمال کاغذی از همان جنس، به صورت نسیۀ یک ماهه».
– فروش «12 عدد استکان به صورت نقد» در مقابل «24 عدد استکان از همان جنس، به صورت نسیۀ دو ماهه».
– فروش «10 میلیون تومان پول ایرانی به صورت نقد»، در مقابل «12 میلیون پول ایرانی به صورت نسیۀ شش ماهه»؛
امّا فروش پولهای غیر همجنس در مقابل یکدیگر، مانند پول ایرانی (تومان) به پول عراقی (دینار) به زیادی و کم، هرچند یک طرف نسیه باشد، اشکال ندارد.[1]
[1]. مسائل مربوط به خرید و فروش چک و سفته، در فصل «دین» و مبحث «احکام خرید و فروش پول»، در مسائل «266 تا 275» ذکر میشود.