مستحقّین زکات که میتوان زکات را به آنان پرداخت نمود، علاوه بر شروطی که سابقاً گذشت، باید دارای شرایط دیگری نیز باشند که در مسائل بعد ذکر میشود.
شرط اول: زکات گیرنده باید شیعۀ دوازده امامی باشد
مسأله 991. کسی که انسان میتواند زکات خود را به او بدهد، باید شیعۀ دوازده امامی باشد؛[1]
بنابراین، اگر انسان کسی را شیعه بداند و به او زکات بدهد، بعد معلوم شود شیعه نبوده، باید دوباره زکات بدهد، حتّی اگر تحقیق کرده یا به حجّت شرعی (مثل بیّنه) استناد کرده باشد، بنابر احتیاط واجب، باید دوباره زکات را بپردازد.[2]
مسأله 992. اگر شیعۀ فقیر، بچّۀ نابالغ یا دیوانه باشد، انسان میتواند به ولیّ شرعی او زکات بدهد، به قصد اینکه آنچه میدهد ملک طفل یا دیوانه باشد و میتواند خودش یا به وسیلۀ یک نفر امین زکات را به مصرف طفل یا دیوانه برساند؛
ولی نباید این کار با حقّ حضانت (سرپرستی) کسی که بچّه را نگهداری میکند یا ولایت فردی که ولیّ شرعی او است منافات داشته باشد و باید موقعی که زکات را به مصرف آنان میرساند، نیّت زکات کند.
بنابراین، اگر انسان کسی را شیعه بداند و به او زکات بدهد، بعد معلوم شود شیعه نبوده، باید دوباره زکات بدهد، حتّی اگر تحقیق کرده یا به حجّت شرعی (مثل بیّنه) استناد کرده باشد، بنابر احتیاط واجب، باید دوباره زکات را بپردازد.[2]
مسأله 992. اگر شیعۀ فقیر، بچّۀ نابالغ یا دیوانه باشد، انسان میتواند به ولیّ شرعی او زکات بدهد، به قصد اینکه آنچه میدهد ملک طفل یا دیوانه باشد و میتواند خودش یا به وسیلۀ یک نفر امین زکات را به مصرف طفل یا دیوانه برساند؛
ولی نباید این کار با حقّ حضانت (سرپرستی) کسی که بچّه را نگهداری میکند یا ولایت فردی که ولیّ شرعی او است منافات داشته باشد و باید موقعی که زکات را به مصرف آنان میرساند، نیّت زکات کند.
[1]. بدیهی است شرط مذکور، در مورد چهارم از مصارف زکات (المؤلّفة قلوبهم) معتبر نیست.
[2]. شایان ذکر است، اگر مسلمانی که شیعه نیست زکات مالش را به کسانی که هم مذهب و هم عقیده با وی هستند داده باشد، چنانچه مستبصر شده و شیعۀ دوازده امامی شود، آنچه بابت زکات پرداخت کرده کافی نیست و باید دوباره آن را بپردازد؛ امّا اگر آن را به شیعیان دوازده امامی دارای شرایط استحقاق داده باشد کافی است.
شرط دوّم: زکات گیرنده زکات را در مسیر حرام مصرف نکند /
شرط سوّم: بنابر احتیاط واجب پرداخت زکات کمک به گناه یا تشویق بر کار قبیح و ناپسند برای گیرندۀ آن محسوب نشود /
شرط چهارم: بنابر احتیاط واجب شرابخوار و بینماز نبوده و آشکارا معصیت نکند
مسأله 993. احکام مربوط به شرط دوّم و سوّم و چهارم در مورد مستحقّین زکات، همانند مبحث خمس میباشد که تفصیل آن در مبحث «مصرف خمس» بیان شد.
شرط پنجم: زکات گیرنده، واجب النّفقۀ زکات دهنده نباشد / جایز نبودن پرداخت نفقات واجب یا توسعهای از زکات (بنابر احتیاط واجب)
مسأله 994. انسان نمیتواند مخارج و نفقات لازم کسی را که مثل اولاد یا پدر و مادر یا زن دائمی خویش، که نفقه و مخارجش بر او واجب است از زکات بدهد.
شایان ذکر است، حکم مذکور در مورد اجداد و جدّات – هر چه بالا روند – و نیز نوهها – هر چه پایین آیند – بنابر احتیاط واجب میباشد.
همچنین، بنابر احتیاط واجب، نباید زکات خود را به فردی که واجب النّفقۀ او محسوب میشود، بدهد که در نفقات توسعهای غیر واجبش صرف نماید، در صورتی که فرد توانایی داشته باشد آن را از مالش مجّاناً بدهد.
البتّه این حکم در موردی است که پرداخت زکات، به عنوان فقر باشد؛ امّا اگر زکات را به عنوان دیگری به او بدهد، اشکال ندارد؛ مثل اینکه آن فرد، «غارِم و بدهکار» یا «ابن السبیل» باشد و از جهت مذکور استحقاق دریافت زکات را داشته باشد.
شایان ذکر است، حکم مذکور در مورد اجداد و جدّات – هر چه بالا روند – و نیز نوهها – هر چه پایین آیند – بنابر احتیاط واجب میباشد.
همچنین، بنابر احتیاط واجب، نباید زکات خود را به فردی که واجب النّفقۀ او محسوب میشود، بدهد که در نفقات توسعهای غیر واجبش صرف نماید، در صورتی که فرد توانایی داشته باشد آن را از مالش مجّاناً بدهد.
البتّه این حکم در موردی است که پرداخت زکات، به عنوان فقر باشد؛ امّا اگر زکات را به عنوان دیگری به او بدهد، اشکال ندارد؛ مثل اینکه آن فرد، «غارِم و بدهکار» یا «ابن السبیل» باشد و از جهت مذکور استحقاق دریافت زکات را داشته باشد.
فردی که قادر به تأمین نفقات از غیر زکات نیست
مسأله 995. اگر فرد تمکّن و توانایی نداشته باشد نفقات کسی را که مسؤولیّت تأمین نفقات وی بر عهدۀ اوست بدهد (از انفاق عاجز باشد)، میتواند زکات خویش را – با رعایت سایر شرایط استحقاق – به وی بپردازد، هرچند احتیاط مستحب ترک این کار است.