[سؤال 7014] 3508
بسمه تعالی 15 / 12 / 1360
بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران حضرت آیت الله العظمی آقای خمینی، ادام الله ظله الشریف
1. چه می فرمایید در شروط ابتدایی، آیا الزام آور است یا نه؟
بسمه تعالی، الزام آور نیست.
2. اگر فتوا این باشد که شرط در ضمن عقد لازم است، آیا شرط درضمن عقد جایز، الزام آور است؟ مثلاً در ضمن عقد وکالت عدم عزل وکیل یا لزوم عقد را شرط کنند چه صورت دارد؟
بسمه تعالی، شرط درضمن عقد جایز، مادام که عقد فسخ نشده لازم العمل است، ولی شرط عدم عزل وکیل یا لزوم عقد وکالت در ضمن آن نافذ نیست.
3. اگر معامله ای مبنی بر امری بوده، ولی در ضمن عقد ذکر نشود، آیا مراعات این امر لازم است و در صورت تخلف چه صورتی دارد؟
بسمه تعالی، شرط بنایی حکم شرط مذکور در عقد را دارد و تخلف جایز نیست و موجب خیار است.
4. آیا شرط نتیجه صحیح است؟ مثل این که در ضمن معامله شرط می شود که اگر این گونه عمل کردی فلان مبلغ بدهکار باشی و یا طلبی که داری ساقط باشد؟
بسمه تعالی، شرط نتیجه در مواردی که حصول نتیجه سبب خاص نمی خواهد صحیح است و صحت شرط در دو مثال مذکور بعید نیست.
5. طبق رسم جدیدی که در همه کشورها متداول است تجارتخانه یا شرکت یا مؤسسه ای را در دفاتر مخصوص دولت ثبت می کنند و شخصیت حقوقی می نامند و می دانند و در نتیجه سندها و چک ها و اسناد خرید و فروش و معاملات را به نام این مؤسسه صادر کرده و آن را مالک و یا بدهکار می دانند آیا شرعاً این شخصیت های حقوقی معتبر است یا نه؟
بسمه تعالی، معتبر است.
6. دولت در ضمن ثبت این مؤسسات امتیازاتی برای آن ها قائل شده و ضمناً علیه آن ها شرط هایی نیز قرار می دهد. مثلاً، قید می کند: هر کس یا هر مؤسسه از این مقررات تخلف کند، این مقدار بدهد یا یک ماه زندانی شود. یا اگر کسی چند ماه یا چند سال حق خود را از این مؤسسه تعقیب نکرد، حق یا طلب او ساقط است. این شرط ها به نحو شرط فعل یا شرط نتیجه، الزام آور است یا نه؟
بسمه تعالی، ثبت مؤسسه و غیر آن و شخصیت حقوقی دادن به آن ها، قراری است عقلایی با آن ها و شرایط در ضمن آن، حکم شرط در ضمن عقود لازمه را دارد و شروط مذکورۀ در سؤال، نافذ است.
7. در شرکت های مشارالیه، شرط لزوم می کنند و انحلال آن را روی شرط خاص یا شرایطی یا به نظر دادگاه قرار می دهند و تصریح می کنند که ورشکستگی شرکت، غیر از ورشکستگی اشخاص شرکا باشد. آیا این شروط صحیح اند یا نه؟
بسمه تعالی، شرط لزوم در ضمن عقد شرکت، صحیح نیست. ولی اگر دولت اسلامی در ضمن قرار خود با شرکت، شرط عدم فسخ شرکت، مطلقاً یا مقیداً یاشرط انحلال در مورد خاص بنماید، نافذ است.
8. شرکت و تجارت خانۀ رسمی ملزمند که دفتر یا دفاتر مخصوص داشته باشند که این دفاتر بر له و علیه متعاملین حجت باشد؟
بسمه تعالی، مانع ندارد.
9. مرور زمان که در یک روایت وارد است آیا به نظر حضرت عالی معمول به است یا نه؟
بسمه تعالی، مرور زمان اثری ندارد.
10. اگر ضامن در ضمن ضمانت شرط کند که ذمۀ مضمون عنه هم مشغول باشد و یا مضمون عنه مسئولیت پرداخت داشته باشد، آیا صحیح است؟
بسمه تعالی، شرط مزبور صحیح نیست، ولی اگر ضامن با اذن مضمون عنه ضمانت کرده، بعد از ادا می تواند به او رجوع کند.
11. ضامن شرط می کند که من ضامن می شوم، بدین گونه که اگر مضمون عنه نپرداخت من بپردازم. حال یا به طور واجب مشروط یا معلق، آیا این گونه ضمانت صحیح است؟
بسمه تعالی، صحیح نیست.
12. در حواله قید می کند که اگر محال علیه نداد، محیل بدهد. آیا صحیح است؟
بسمه تعالی، این شرط نافذ است.
13. اگر دین وعده دار را حواله کرد و طرف، بدون ذکر اجل، حواله را قبول کرده، آیا دین مؤجّل حالّ می شود یا نه؟
بسمه تعالی، ذمۀ محال علیه به قبول حواله مشغول به دین می شود و باید فوراً ادا کند مگر این که شرط تأجیل نموده باشد.
14. شخصی که خود را در معرض ورشکستگی می بیند؛ برای فرار از دیون مردم اموال خود را با مصالحه یا هبه یا بیع، از ملک خود خارج می کند. آیا این معاملات صحیح است؟ و بر فرض صحت، آیا طلب کارها یا حاکم، حق فسخ دارند یا نه؟
بسمه تعالی، در فرض مذکور، صحت معاملاتی که برای فرار از دیون انجام گرفته، محل اشکال است و حاکم شرع می تواند دخالت کند.
15. اگر عین مال فروشنده ای در اموال شخص مفلس موجود است حق دارد عین مال خود را بردارد و ببرد، اما اگر غرما از مال خودشان یا از مال مفلس، حاضرند طلب او را بدهند؛ آیا در این صورت، فروشنده باز حق فسخ دارد یا نه؟
بسمه تعالی، خیار دارد و نمی توانند او را الزام کنند.
16. در صورت فوق، اگر خود ورشکسته، مال جدیدی پیدا کرده و بخواهد طلب فروشنده را بدهد، آیا باز هم فروشنده حق بردن عین مال خود را دارد یا نه؟
بسمه تعالی، حکم مسأله قبل را دارد.
17. اگر تاجر ورشکسته قبل از صدور حکم افلاس، دکانی را اجاره کرده و مال الاجاره را نپرداخته، آیا صاحب دکان حق فسخ دارد یا نه؟
بسمه تعالی، محل اشکال است و احوط تخلّص به صلح است.
18. تاجر ورشکسته قبل از صدور حکم افلاس، دکانی را اجاره کرده و همۀ وجه مال الاجاره را پرداخته است. پس از صدور حکم افلاس، تاجر نمی تواند تجارت کند؛ چون مالی در دست ندارد. با فرض این که در عقد اجاره، قید مباشرت شرط شده، آیا اجاره باطل می شود؟ و اگر باطل نباشد، غرما حق فسخ دارند یا نه؟
بسمه تعالی، اجاره باطل نمی شود. و با فرض اشتراط مباشرت، غرما حقی ندارند.
19. اگر غرما دربارۀ ورشکسته ارفاق کردند و مال او را تقسیم نکردند و اجازه دادند که تجارت کند، ولی تاجر دوباره ورشکسته شد، آیا طلبکاران اخیر در اموال سابق با غرمای سابق سهیم می شوند یا نه؟ بسمه تعالی، همۀ غرمای سابق و لاحق، در مال موجود حق دارند.
عبدالکریم موسوی اردبیلی
[سؤال 7015] 3509
بسمه تعالی
محضر مبارک آیت الله العظمی خمینی، دام ظله
عرض می شود که از طرف دولت ماشینی می دهند برای دهی. و خریدار آن باید دارای شرایطی باشد و آن شرایط را افرادی باید تأیید کنند. مؤیدین می گویند: «اگر بخواهی شما را تأیید کنیم، باید مقداری پول به مسجد این ده کمک کنی». او قبول می کند و چک می دهد و آن ها او را تأیید می کنند و ماشین را از دولت تحویل می گیرند. بفرمایید: این پولی که قبول کرده است بدهد، از نظر شرعی بر او لازم می شود؟ اگر لازم می شود از چه بابی لازم می شود؟ بر فرض عدم لزوم آیا پرداخت، ضمانی دارد یا ندارد؟
والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته
بسمه تعالی، پرداخت آن مانع ندارد؛ ولی لازم نیست.
[سؤال 7016] —-> 3489
2. هرگاه کسی به صورت ابتدایی نه به شکل ضمن العقد، تعهد فوق را بنماید؛ آیا باز هم ملزم به فروش می باشد؟
بسمه تعالی، شرط ابتدایی نافذ نیست و لزوم وفا ندارد.
[سؤال 7017] —-> 3489
3. هرگاه شرط کند به یکی از دو وجه فوق که هرگاه طبق تعهد ملک را در تاریخ معین به طرف نفروخت، مبلغی به عنوان خسارت یا وجه التزام، دادنی باشد. این تعهد الزام آور است یا خیر؟ و متعهدٌله حق وصول وجه فوق را دارد یا خیر؟
بسمه تعالی، اگر در ضمن عقد بوده الزام آور است و اگر ابتدایی بوده نافذ نیست.
[سؤال 7018] 3510
بسمه تعالی 4 / 11 / 1360
محضر مبارک رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران حضرت آیت الله العظمی امام خمینی، مدّ ظله العالی
شرط ضمن عقد لازم که محلل حرام و محرم حلال نباشد و نیز بر خلاف مقتضی العقد نباشد، لازم الوفا است، ولی شرط ابتدایی، محل خلاف است. آیا نظر مبارک این است که شرط ابتدایی هم لازم الوفا است یا خیر؟
بسمه تعالی، شرط ابتدایی لزوم وفاء ندارد.
[سؤال 7019] 3511
بسمه تعالی 27 / 12 / 1361
محضر مبارک آیت الله العظمی امام خمینی، دام ظله العالی لطف فرموده به سؤالات ذیل جواب مرحمت فرمایید:
1. در استفتائات آخر توضیح المسائل چنین آمده: «س 74. قراردادی که بین ارباب حاجت و دلال ها به نام قولنامه معمول است و مبلغی را معین می کند که هر یک از طرفین حاضر به معامله نشد، آن مبلغ را به دیگری بپردازد. آیا لازم الوفا است این گونه قراردادها یا نه؟ ج ـ لازم الوفا نیست…».
اما رویۀ قضایی در دادگستری با تکیه به مادۀ ده قانون مدنی بر الزام به عمل به قرارداد و قولنامه بوده که با «اَلْمُؤمِنُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ» و «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» هم سازگار می باشد و هنوز هم فقهای شورای نگهبان اعلام بطلان ننموده اند. آیا مراد حضرت عالی بطلان قرارداد است من رأس؟ یا عدم وجوب وفا به مبلغی که به عنوان تخلف قرار می گذارند؟
بسمه تعالی، این مقاوله، معامله نیست و شرط ابتدایی است و نافذ نیست. معامله موضوع ندارد و شرط ابتدایی باطل است.
[سؤال 7020]
2. آیا بر فرض عدم لزوم عمل به قرارداد، نظر مبارک بر لغو اطلاق قانون و اعلام بطلان رویه است؟ یا لغو محتاج به نظر فقهای شورای نگهبان است؟ چون بر حسب اصل چهار قانون اساسی خلاف موازین شرع ارزش قانونی ندارد.
بسمه تعالی، نظر من آن بود که نوشتم و فقها هر یک مستقل در نظرند.
3. در تحریر الوسیله، ج 2، مسأله 7 از مسائل سرقفلی چنین آمده است: «لو شرط علی الموجر فی ضمن العقد: أن لا یوجر المحلّ من غیره ویؤجره منه سنویاً بالإجارة المتعارفة فی کل سنة؛ فله أخذ مقدار بعنوان السرقفلیة لإسقاط حقه أو لتخلیة المحل».
آیا با این شرط می شود مستأجر را بعد از انقضای مدت اجاره بدون جلب رضایت از محل کسب بیرون کرد یا به هر حال، جلب رضایت لازم است؛ به اعتبار شرط و قرارداد در ضمن عقد اجاره که خود عقد لازم است؟ به علاوه که ظاهر امر انتقال حق السلطنة مالک است به مستأجر. مخصوصاً در مواردی که مستأجر مبلغی را به عنوان سرقفلی به موجر داده باشد.
بسمه تعالی، شرط مذکور الزام آور است و با رفع امر به حاکم شرع، موجر را الزام می کند به عمل به آن و با امتناع، حاکم ولایت دارد که محل را با اجاره به نرخ روز به مستأجر واگذار کند.
شورای عالی قضایی دادگستری جمهوری اسلامی ایران، یوسف صانعی