قبل از بیان اموالی که به آن خمس تعلّق میگیرد، ابتدا احکام مربوط به «سال خمسی» ذکر میشود.
سال خمسی و احکام مربوط به آن / سال خمسی افراد شاغل
مسأله 563. فرد شاغل مانند تاجر، کاسب، صنعتگر، کارمند، کشاورز، معلّم، کارگر، پس از گذشت «یک سال از شروع به کسب و کار»، سال خمسی وی فرا میرسد و باید خمس آنچه را که از مخارج سالش زیاد میآید بپردازد، هرچند درآمد روز گذشته باشد؛ به این معنا که سر سال، باید خمس هر مالی را که موجود بوده و در مؤونه (هزینهها و مخارج) صرف نشده – با توضیحاتی که در مسائل این فصل ذکر میشود – بپردازد.
بنابراین، ابتدای سال خمسی برای شاغلین، اولین روز شروع کسب و کار است و افراد شاغل نمیتوانند برای هر منفعت و سود کسبشان، سال جداگانهای در نظر بگیرند؛ البتّه کسانی که چند شغل دارند، حکم مربوط به آنان در مسألۀ «565» ذکر میشود.
بنابراین، ابتدای سال خمسی برای شاغلین، اولین روز شروع کسب و کار است و افراد شاغل نمیتوانند برای هر منفعت و سود کسبشان، سال جداگانهای در نظر بگیرند؛ البتّه کسانی که چند شغل دارند، حکم مربوط به آنان در مسألۀ «565» ذکر میشود.
ملاک شاغل بودن فرد
مسأله 564. ملاک شاغل بودن فرد در فصل «خمس» آن است که درآمد کسبی وی در طول سال، نسبت به مخارج و مصارف سالیانهاش، مقدار قابل توجّهی باشد؛
مثلاً اگر درآمد کسبی فرد، به اندازۀ «5» درصد مخارج و مصارف وی باشد، این فرد، عرفاً شاغل به حساب نمیآید؛ امّا اگر درآمد کسبی او «25» درصد مخارجش باشد، عرفاً شاغل میباشد و در موارد تردید عرفی، مراعات مقتضای احتیاط بین احکام شاغل و غیر شاغل، که در مسائل بعد ذکر میشود ترک نشود.
مثلاً اگر درآمد کسبی فرد، به اندازۀ «5» درصد مخارج و مصارف وی باشد، این فرد، عرفاً شاغل به حساب نمیآید؛ امّا اگر درآمد کسبی او «25» درصد مخارجش باشد، عرفاً شاغل میباشد و در موارد تردید عرفی، مراعات مقتضای احتیاط بین احکام شاغل و غیر شاغل، که در مسائل بعد ذکر میشود ترک نشود.
فرد شاغلی که چند نوع کسب دارد
مسأله 565. اگر فرد شاغل، چند نوع کسب متفاوت داشته باشد – مانند کارمندی، تجارت، کشاورزی – که حساب دخل و خرج آنها از هم جدا میباشد، در صورتی که درآمد حاصل از هر رشته، مقدار قابل توجّهی باشد، میتواند برای هر رشتۀ کسبی، سال جداگانهای قرار دهد؛
امّا اگر فرد از رشتۀ کارمندی – مثلاً – درآمد قابل توجّهی داشته باشد، ولی درآمد وی از رشتۀ تجارت یا کشاورزی اندک باشد، نمیتواند برای درآمد حاصل از تجارت یا کشاورزی سال جداگانه قرار دهد و درآمد حاصل از آن، با همان سال خمسی رشتۀ کارمندی لحاظ میشود.
مسأله 566. حکم مسألۀ قبل مربوط به کسانی است که رشتههای مختلف کسبی داشته باشند.
بنابراین، فردی که مشغول به نوعی فعالیّت تجاری است، مثلاً مغازۀ پارچه فروشی دارد و از این راه درآمد قابل توجّهی دارد، چنانچه علاوه بر آن مشغول فعالیّت تجاری دیگری نیز شود، مثلاً مغازه کفش فروشی افتتاح نماید، نمیتواند برای کفش فروشی سال خمسی جداگانه قرار دهد و باید همان سال خمسی سابقش که مربوط به پارچه فروشی است را برای هر دو فعالیّت تجاری لحاظ نماید.
این حکم در مورد کشاورزی که اقدام به فعالیّت زراعی در محصولات متنوّع مثلاً گندم، برنج و حبوبات مینماید و امثال آن نیز جاری است.
امّا اگر فرد از رشتۀ کارمندی – مثلاً – درآمد قابل توجّهی داشته باشد، ولی درآمد وی از رشتۀ تجارت یا کشاورزی اندک باشد، نمیتواند برای درآمد حاصل از تجارت یا کشاورزی سال جداگانه قرار دهد و درآمد حاصل از آن، با همان سال خمسی رشتۀ کارمندی لحاظ میشود.
مسأله 566. حکم مسألۀ قبل مربوط به کسانی است که رشتههای مختلف کسبی داشته باشند.
بنابراین، فردی که مشغول به نوعی فعالیّت تجاری است، مثلاً مغازۀ پارچه فروشی دارد و از این راه درآمد قابل توجّهی دارد، چنانچه علاوه بر آن مشغول فعالیّت تجاری دیگری نیز شود، مثلاً مغازه کفش فروشی افتتاح نماید، نمیتواند برای کفش فروشی سال خمسی جداگانه قرار دهد و باید همان سال خمسی سابقش که مربوط به پارچه فروشی است را برای هر دو فعالیّت تجاری لحاظ نماید.
این حکم در مورد کشاورزی که اقدام به فعالیّت زراعی در محصولات متنوّع مثلاً گندم، برنج و حبوبات مینماید و امثال آن نیز جاری است.
افرادی که درآمد کسبی آنان در مواقع خاصّی از سال است
مسأله 567. کسانی که درآمد آنان در مواقع خاصّی از سال میباشد، مانند برخی از اهل منبر و برخی از باغداران و کشاورزان، اگر مجموع درآمد کسبی آنها در طول یک سال نسبت به مخارج و مصارف سالیانۀ آنها مقدار قابل توجّهی باشد، شاغل محسوب میشوند و نمیتوانند برای هر درآمدی، سال خمسی جداگانهای قرار دهند.
افرادی که اموالشان را به مضاربه یا اجاره و مانند آن دادهاند
مسأله 568. فردی که خودش اشتغال به کاری ندارد، ولی سرمایهای دارد که آن را به مضاربه و مانند آن داده یا آن را به عنوان سرمایهگذاری وکالتی مطابق عقود اسلامی در بانک و مانند آن گذاشته و یا منزل یا مغازهای دارد که آن را به اجاره داده است و از این راه کسب درآمد میکند، چنانچه درآمد حاصل از آن قابل توجّه باشد – که توضیح آن در مسألۀ قبل بیان شد – شاغل محسوب میشود و باید احکام خمسی شاغلین را رعایت نماید.
درآمدهای اتّفاقی افراد شاغل
مسأله 569. افراد شاغل نمیتوانند برای درآمدهای اتّفاقی خود مانند سودی که از فروش شیء دیگری که مورد کسب شغلی آنها نیست، به دست آمده یا مالی که به آنان هدیه داده شده، سال جداگانهای قرار دهند.
مسأله 570. فردی که مثلاً هم تاجر است و هم کارمند و برای هر کدام طبق ضابطهای که در مسألۀ «565» بیان شد، سال خمسی جداگانه دارد، چنانچه درآمد غیر شغلی مانند هدیه و جایزه برای وی حاصل شود، مخیّر است درآمد مذکور را با سال خمسی هر کدام از تجارت یا کارمندیش لحاظ نماید؛ ولی نمیتواند برای آن، سال خمسی جداگانهای قرار دهد.
مسأله 570. فردی که مثلاً هم تاجر است و هم کارمند و برای هر کدام طبق ضابطهای که در مسألۀ «565» بیان شد، سال خمسی جداگانه دارد، چنانچه درآمد غیر شغلی مانند هدیه و جایزه برای وی حاصل شود، مخیّر است درآمد مذکور را با سال خمسی هر کدام از تجارت یا کارمندیش لحاظ نماید؛ ولی نمیتواند برای آن، سال خمسی جداگانهای قرار دهد.